АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ

Гулнар Мырзабаева; Курманкуль Абаева; Ержан Әбілдаев; Алтынай Идрисова; Адина Сламбаева; Наурузбай Тажетдинов

doi:10.37884/1-2025/18

Аңдатпа

Еліміздің оңтүстік-шығысындағы ылғалы жеткілікті тәлімі аймақтарында орналасқан Алматы облысының астық өндіру мүмкіндіктері айтарлықтай жоғары. Алайда агротехникалық әдістердің жеткіліксіз зерттелуі салдарынан бұл аймақтағы арпа өнімділігі тұрақсыздыққа ұшырап, қазіргі талаптарға толық сәйкес келмей отыр. Қазақстан Республикасының жер және климаттық жағдайлары егіншілік пен мал шаруашылығын дамытуға қолайлы. Ауыл шаруашылығының жалпы егістік көлемі 16 785,2 мың га құраса, оның ішінде астық тұқымдас дақылдар 13 208,7 мың га алқапқа себіледі. Елімізде арпа дақылының егіс көлемі шамамен 2,0 млн гектарды құрайды. Оның 10%-дан астамына күздік арпа сорттары, ал қалғанына жаздық арпа сорттары егіледі.

Қазақстан Республикасы географиялық орналасуына байланысты әртүрлі климаттық және топырақ ерекшеліктерімен сипатталады. Климаттық жағдайларға сәйкес, арпа дәнінің пайдалану бағытына қойылатын талаптарға сай келетін сорттар мен үлгілерді сұрыптау- маңызды ғылыми міндеттердің бірі. Елімізде құрама жем өндірісі мен сыра өнеркәсібіне арналған шикізатқа деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Бұл сұранысты қамтамасыз ету үшін, негізінен, жемдік және сыра өндірісіне арналған арпа сорттарын іріктеу өзекті мәселе болып табылады.

2022–2023 жылдары жүргізілген тәжірибелік зерттеулер №0106РК00700 мемлекеттік тіркеу нөмірімен "Қазақстанның тәлімі, суарылмайтын жер егістіктеріне арпаның жемдік бағыттағы сорттарының өнімділігін сұрыптау" бағдарламасы аясында жүзеге асырылды

Зерттеудің негізгі мақсаты – арпаның селекциялық материалдары арасынан өнімділігі мен сапасы жоғары бастапқы үлгілерді сұрыптау. Алматы облысының тәлімі жер жағдайында арпаның селекциялық үлгілерінің жергілікті климатқа бейімділігі мен олардың шаруашылықтық құндылығы зерттелді. Сұрыптап алынған бастапқы үлгілердің жалпы селекциялық қабілеттілігі мен өнімділік көрсеткіштері бағаланды. Зерттеуде бақылау сорты ретінде Сауле сорты қолданылды.

ерекшеліктері, түптену, түтіктену, масақтану, вегетациялық кезең, биіктігі, өскін.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Баймуратов, А., Искаков, А., & Сариев , Б. Достижения и перспективные направления
селекции ячменя в казахском НИИ земледелия и растениеводства. № 2-1 Исследования, результаты 2024. стр.53–65. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539
2. Сариев Б.С. Селекция ярового ячменя на юго-востоке Казахстана.- В сборнике «Научно-поизводственному центру земледелия и растениеводства (КазНИИЗ) – 70 лет». – Алматы: «Нұрлы Алем», 2004.- 126-133 б.
3. Сариев Б.С., Перуанский Ю.В. Теоретические и прикладные аспекты селекции ячменя в Казахстане. – Алматы: Бастау, 2002. – 46 б.
4. Сариев Б.С., Кудайбергенов М.С., Ерлепесов А.М. Оценка комбинационной способности в селекции ячменя на продуктивность //Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. - 1986. - №1. - С. 32-34.
5. Сариев Б. С., Седловский А. И. Создание форм с высокой диастатической активностью для селекции ячменя пивоваренного направления // Агромеридиан. - 2006. - №3 (4). - Б. 31.
6. Питоня В.Н. Селекция ярового ячменя в Нижне-Волжском НИИСХ / В.Н. Питоня, А.А. Питоня, И.Н. Маркова. //Научно – агрономический журнал, 2017. - Т. 4 №1 (100). - С. 63-66.
7. Сариев Б.С. Технология возделывания сортов пивоваренного ячменя. - Алматы: Бастау, 2007. - Б .11.
8. Жунусова, А., Рсалиев , А., Сарбаев , А., & Хидиров, К. Оценка коммерческих и коллекционных сортообразцов ячменя на устойчивость к основным грибным заболеваниям в полевых условиях. Исследования, результаты №3 (103), 2024. Стр. 159–167. https://doi.org/10.37884/3-2024/18
9. Цыганков В.И., Сариев Б.С., Цыганков И.Г., Мустафина Р.М. Экологическая селекция ярового ячменя сухостепной зоны Казахстана //Вестник с.-х. науки Казахстана. - 2008. - №1. – Б. 9-10.
10. Жундибаев К.К., Кожабаев Ж.И., Нургалиев Д.К. Жаздық арпаның жергілікті селекциясы мен нәтижелері //Жаршы. – 2002. - №2. Б. 55-58.
11. Блейк Т., Фейз Л., Абдель-Халим Х., Каролло В. Маркеры качества и ценности зерна для производителей ячменя в засушливых регионах //Аgromeridian. - 2006. - №2 (3). – С. 68-71.
12. Rsaliyev A.S., Chudinov V.A., Amirkhanova N.T. Ustoychivost' selektsionnykh materialov yachmenya Karabalykskoy sel'skokhozyaystvennoy opytnoy stantsii k setchatoy pyatnistosti i muchnistoy rose // Doklady NAN RK. – 2016. - №4. – С.79-87.
13. Loskutov I.G., Kovaleva O.N., Blinova Ye.V. Metodicheskiye ukazaniya po izucheniyu mirovoy kollektsii yachmenya i ovsa // SPb.: VIR. – 2012. – 63 с.
14. Repko N.V., Podolyak K.V., Smirnova Ye.V., Ostrozhnaya YU.V. Statisticheskiye issledovaniya mirovogo proizvodstva zerna yachmenya. // Nauchnyy zhurnal KubGAU. – 2015. – 106 (02). – С.1-9.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 145–155. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/18.

(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 145-155. https://doi.org/10.37884/1-2025/18.

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 145-155. https://doi.org/10.37884/1-2025/18

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 145–155, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/18. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/854. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 145-55. https://doi.org/10.37884/1-2025/18.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 145–155. doi:10.37884/1-2025/18.

[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 145–155, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/18.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 145-5, https://doi.org/10.37884/1-2025/18.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 145–155. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/854.

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):145-5. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/854

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СОРТҮЛГІЛЕРІН ШАРУАШЫЛЫҚ ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):145-155. doi:10.37884/1-2025/18

[1] 1. Баймуратов, А., Искаков, А., & Сариев , Б. Достижения и перспективные направления

[2] селекции ячменя в казахском НИИ земледелия и растениеводства. № 2-1 Исследования, результаты 2024. стр.53–65. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539

[3] 2. Сариев Б.С. Селекция ярового ячменя на юго-востоке Казахстана.- В сборнике «Научно-поизводственному центру земледелия и растениеводства (КазНИИЗ) – 70 лет». – Алматы: «Нұрлы Алем», 2004.- 126-133 б.

[4] 3. Сариев Б.С., Перуанский Ю.В. Теоретические и прикладные аспекты селекции ячменя в Казахстане. – Алматы: Бастау, 2002. – 46 б.

[5] 4. Сариев Б.С., Кудайбергенов М.С., Ерлепесов А.М. Оценка комбинационной способности в селекции ячменя на продуктивность //Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. - 1986. - №1. - С. 32-34.

[6] 5. Сариев Б. С., Седловский А. И. Создание форм с высокой диастатической активностью для селекции ячменя пивоваренного направления // Агромеридиан. - 2006. - №3 (4). - Б. 31.

[7] 6. Питоня В.Н. Селекция ярового ячменя в Нижне-Волжском НИИСХ / В.Н. Питоня, А.А. Питоня, И.Н. Маркова. //Научно – агрономический журнал, 2017. - Т. 4 №1 (100). - С. 63-66.

[8] 7. Сариев Б.С. Технология возделывания сортов пивоваренного ячменя. - Алматы: Бастау, 2007. - Б .11.

[9] 8. Жунусова, А., Рсалиев , А., Сарбаев , А., & Хидиров, К. Оценка коммерческих и коллекционных сортообразцов ячменя на устойчивость к основным грибным заболеваниям в полевых условиях. Исследования, результаты №3 (103), 2024. Стр. 159–167. https://doi.org/10.37884/3-2024/18

[10] 9. Цыганков В.И., Сариев Б.С., Цыганков И.Г., Мустафина Р.М. Экологическая селекция ярового ячменя сухостепной зоны Казахстана //Вестник с.-х. науки Казахстана. - 2008. - №1. – Б. 9-10.

[11] 10. Жундибаев К.К., Кожабаев Ж.И., Нургалиев Д.К. Жаздық арпаның жергілікті селекциясы мен нәтижелері //Жаршы. – 2002. - №2. Б. 55-58.

[12] 11. Блейк Т., Фейз Л., Абдель-Халим Х., Каролло В. Маркеры качества и ценности зерна для производителей ячменя в засушливых регионах //Аgromeridian. - 2006. - №2 (3). – С. 68-71.

[13] 12. Rsaliyev A.S., Chudinov V.A., Amirkhanova N.T. Ustoychivost' selektsionnykh materialov yachmenya Karabalykskoy sel'skokhozyaystvennoy opytnoy stantsii k setchatoy pyatnistosti i muchnistoy rose // Doklady NAN RK. – 2016. - №4. – С.79-87.

[14] 13. Loskutov I.G., Kovaleva O.N., Blinova Ye.V. Metodicheskiye ukazaniya po izucheniyu mirovoy kollektsii yachmenya i ovsa // SPb.: VIR. – 2012. – 63 с.

[15] 14. Repko N.V., Podolyak K.V., Smirnova Ye.V., Ostrozhnaya YU.V. Statisticheskiye issledovaniya mirovogo proizvodstva zerna yachmenya. // Nauchnyy zhurnal KubGAU. – 2015. – 106 (02). – С.1-9.