ПОЛУЧЕНИЕ МЕЖСОРТОВЫХ ГИБРИДОВ КАК ИСХОДНОГО МАТЕРИАЛА ДЛЯ СЕЛЕКЦИИ КАРТОФЕЛЯ

Жанар Абилда; Загипа Сапахова; Александр Сидорик; Нургуль Райсова; Диас Дауров; Рафик Ислам Хандакар; Кабыл Жамбакин

doi:10.37884/3-2024/30

Аңдатпа

Картоп Қазақстан үшін стратегиялық маңызы зор ауыл шаруашылық дақылдарының бірі болып табылады. Бірақ, картоп өсірілетін негізгі алаңдар шетелдік сорттармен қамтылған,себебі жергілікті сорттардың вегетациялық кезеңі ұзақ. Бұл мақала картоптың бастапқы селекциялық материалын жасау тақырыбына арналған. Яғни, отандық және шетелдік селекция сорттарын будандастыру нәтижелері келтірілген. Негізгі назар ферменттік қараюы кем, ерте жетілетін, таяз көзді және сары түсті сорттарды құруда. Өсімдіктерді будандастыру нәтижелері бойынша 4 комбинацияның 7-і сәтті болды (57%). Жұмыс барысында құрылған 4 гибридтің 3-і фертильді және өміршең болып шықты. Топыраққа отырғызылған өсімдіктердің өну пайызы Гала х Шағалалы, Ягодный 19 х Fry және Гала х Ягодный 19 гибридтеріне сәйкесінше 33,3%, 45,4% және 60%-дарды құрады. Өсімдіктердің өмір сүруі тұрғысынан да, түйнектер саны мен мөлшері бойынша да жоғары өнімділік Ягодный 19 сорты ата-ананың бірі болған комбинацияларға тән болды. Бір гибридтің екі өзге тұқымдарынан өскен мини түйнектердің мөлшері әр түрлі болды. Ең үлкен минитүйнек 4,5 см, ал кішкентай 1,2 см-ге тең. Бастапқы материалды сақтау үшін in vitro өсімдіктер коллекциясы құрылды.

картоп, селекция, будандар, микротүйнектер, минитүйнектер, гибридті клондар, in vitro.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Daurov, D., Argynbayeva, A., Daurova, A., Zhapar, K., Sapakhova, Z., Zhambakin, K., & Shamekova, M. (2023). Monitoring the Spread of Potato Virus Diseases in Kazakhstan. American Journal of Potato Research, 100(1), 63-70.
2 Мухаметов, А., Даутканова, Д., Даутқанов, Н., Даулетбекова, А., & Шаймерденова, Ж. (2023). Производство семенного картофеля в Казахстане. Izdenister Natigeler, (2 (98), 412–422. https://doi.org/10.37884/2-2023/41
3 Красавина, В., Ашимов*, Т., Тулегенов, Е., & Шарипова, Д. (2021). Оценка пригодности сортообразцов картофеля для переработки. Izdenister Natigeler, (1 (89), 128–136. https://doi.org/10.37884/1-2021/14
4 Basiev, S. S., Lazarov, T. K., Gaplaev, M. S., Gerieva, F. T., & Shishkhaev, I. Y. (2021, February). Potato selection achievements in the Central Caucasus. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 659, No. 1, p. 012085). IOP Publishing.
5 Zoteyeva, N., Carlson-Nilsson, U., Bengtsson, T., Olsson, K., & Ortiz, R. (2017). Late blight and virus host-plant resistances, crossing ability and glycoalkaloids in Nordic potato germplasm. Acta Agriculturae Scandinavica, Section B — Soil & Plant Science, 67(7), 628–636. https://doi.org/10.1080/09064710.2017.1324042
6 Bethke, P. C., & Jansky, S. H. (2021). Genetic and environmental factors contributing to reproductive success and failure in potato. American Journal of Potato Research, 98(1), 24-41.
7 Samant, A., Kumar, V. A., Kumar, A., Shukla, P. S., & Joshi, K. (2018). In vitro microtuber production in potato cultivar kufri himalini. Advances in Plants Agriculture Research, 8(6), 648-653.
8 Lim, H. T., Dhital, S. P., Khu, D. M., Li, K. H., Choi, S. P., Kang, C. W., & Lee, W. J. (2009). Gui valley: A High Yielding Potential and Good Processing Potato Cultivar. Korean Journal of Plant Resources, 22(6), 483-488.
9 В. В. Тайков, А. С. Удовицкий, С. Д. Киру. Актуальные вопросы садоводства и картофелеводства. (2018). Сборник трудов Международной дистанционной научно-практической конференции. ФГБНУ "Южно-Уральский научно-исследовательский институт садоводства и картофелеводства" – С. 377-382.
10 Бейсембина Б., Мусынов К.М., Хасанов В.Т., Вологин С.Г. Применение метода иммуноферментного анализа и визуальной диагностики для оценки устойчивости различных сортов картофеля (Solanum tuberosum L.) к поражению Y-вирусом картофеля. № 3 (102) (2019): Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С.Сейфуллина.
11 Kakabayev, A., Suraganov, M., Abdurahmanov, I., Belgibayeva, A., Kakabayev, N., Auzhanova, M., & Sharipova, B. (2023). The yield of elite potato varieties for primary seed production using precision agriculture technologies in the conditions of Northern Kazakhstan. In E3S Web of Conferences (Vol. 386, p. 03001). EDP Sciences.
12 Н. У. Буданов, М. М. Ибрайымова, Н. А. Барлыкова. (2022). Оценка сортов картофеля отечественной и зарубежной селекции для органического производства в условиях юго- востока Казахстана. Экологические проблемы продовольственной безопасности. Материалы международной научно-практической конференции, Воронеж. – С. 189-196.
13 Sleper, D.A.; Poehlman, J.M. Breeding field crops. Blackwell publishing, 2006; pp 424.
14 Singh Brar, N., Pal Sharma, S., & Kaushik, P. (2021). Visiting Potato from a Breeding Perspective: Accomplishments and Prospects. IntechOpen. doi: 10.5772/intechopen.98519
15 Nashiki A., Jansky,S. H., & Bethke P. C. (2021) The Effect of Mother Plant Fertilization and Stratification on the Germination of True Potato Seed. American journal of potato research, 98: 194-201. doi: 10.1007/s12230-021-09830-7.
16 Basiev S.S., Abaev A.A., Kozaeva D.P. and Tsarikaev Z.A. (2022) Potato breeding in mountainous and foothill areas. IOP Conf. Series: Earth and Environmental Science, 979.
17 Партоев К., Наимов С., Меликов К., Джумахмадов А., Абдурахимов С. Гибридизация картофеля (Solanum tuberosum L.) в условиях Таджикистана. Душанбе, 2010. 30 с.
18 Werner H. O. (1941) Effect on berry production of varied day length during the life of two triumph potato strains. The American potato journal. 174-178.
19 Trognitz B.R. (1991) Comparison of different pollen viability assays to evaluate pollen fertility of potato dihaploids. Euphytica, 56: 143-148.
20 Lindhout, P., de Vries, M., ter Maat, M., Ying, S., Viquez-Zamora, M., van Heusden, S., & Solynta, T. N. (2017). Hybrid potato breeding for improved varieties. Burleigh Dodds Science Publishing.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ. Izdenister natigeler. 3(103) (Sep. 2024), 269–278. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2024/30.

(1)КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ. Izdenister natigeler 2024, No. 3(103), 269-278. https://doi.org/10.37884/3-2024/30.

КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ. (2024). Izdenister Natigeler, 3(103), 269-278. https://doi.org/10.37884/3-2024/30

КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3(103), p. 269–278, 2024. DOI: 10.37884/3-2024/30. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/641. Acesso em: 15 sep. 2026.

“КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 3(103) (September): 269-78. https://doi.org/10.37884/3-2024/30.

“КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ” (2024) Izdenister natigeler, (3(103), pp. 269–278. doi:10.37884/3-2024/30.

[1]“КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ”, Izdenister natigeler, no. 3(103), pp. 269–278, Sep. 2024, doi: 10.37884/3-2024/30.

“КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ”. Izdenister Natigeler, no. 3(103), Sept. 2024, pp. 269-78, https://doi.org/10.37884/3-2024/30.

“КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ”. Izdenister natigeler, no. 3(103) (September 30, 2024): 269–278. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/641.

1.КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3(103):269-78. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/641

1.КАРТОП СЕЛЕКЦИЯСЫ ҮШІН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ САРАРАЛЫҚ БУДАНДАРДЫ ӨНДІРУ. Izdenister natigeler. 2024;(3(103):269-278. doi:10.37884/3-2024/30

[1] 1 Daurov, D., Argynbayeva, A., Daurova, A., Zhapar, K., Sapakhova, Z., Zhambakin, K., & Shamekova, M. (2023). Monitoring the Spread of Potato Virus Diseases in Kazakhstan. American Journal of Potato Research, 100(1), 63-70.

[2] 2 Мухаметов, А., Даутканова, Д., Даутқанов, Н., Даулетбекова, А., & Шаймерденова, Ж. (2023). Производство семенного картофеля в Казахстане. Izdenister Natigeler, (2 (98), 412–422. https://doi.org/10.37884/2-2023/41

[3] 3 Красавина, В., Ашимов*, Т., Тулегенов, Е., & Шарипова, Д. (2021). Оценка пригодности сортообразцов картофеля для переработки. Izdenister Natigeler, (1 (89), 128–136. https://doi.org/10.37884/1-2021/14

[4] 4 Basiev, S. S., Lazarov, T. K., Gaplaev, M. S., Gerieva, F. T., & Shishkhaev, I. Y. (2021, February). Potato selection achievements in the Central Caucasus. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 659, No. 1, p. 012085). IOP Publishing.

[5] 5 Zoteyeva, N., Carlson-Nilsson, U., Bengtsson, T., Olsson, K., & Ortiz, R. (2017). Late blight and virus host-plant resistances, crossing ability and glycoalkaloids in Nordic potato germplasm. Acta Agriculturae Scandinavica, Section B — Soil & Plant Science, 67(7), 628–636. https://doi.org/10.1080/09064710.2017.1324042

[6] 6 Bethke, P. C., & Jansky, S. H. (2021). Genetic and environmental factors contributing to reproductive success and failure in potato. American Journal of Potato Research, 98(1), 24-41.

[7] 7 Samant, A., Kumar, V. A., Kumar, A., Shukla, P. S., & Joshi, K. (2018). In vitro microtuber production in potato cultivar kufri himalini. Advances in Plants Agriculture Research, 8(6), 648-653.

[8] 8 Lim, H. T., Dhital, S. P., Khu, D. M., Li, K. H., Choi, S. P., Kang, C. W., & Lee, W. J. (2009). Gui valley: A High Yielding Potential and Good Processing Potato Cultivar. Korean Journal of Plant Resources, 22(6), 483-488.

[9] 9 В. В. Тайков, А. С. Удовицкий, С. Д. Киру. Актуальные вопросы садоводства и картофелеводства. (2018). Сборник трудов Международной дистанционной научно-практической конференции. ФГБНУ "Южно-Уральский научно-исследовательский институт садоводства и картофелеводства" – С. 377-382.

[10] 10 Бейсембина Б., Мусынов К.М., Хасанов В.Т., Вологин С.Г. Применение метода иммуноферментного анализа и визуальной диагностики для оценки устойчивости различных сортов картофеля (Solanum tuberosum L.) к поражению Y-вирусом картофеля. № 3 (102) (2019): Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С.Сейфуллина.

[11] 11 Kakabayev, A., Suraganov, M., Abdurahmanov, I., Belgibayeva, A., Kakabayev, N., Auzhanova, M., & Sharipova, B. (2023). The yield of elite potato varieties for primary seed production using precision agriculture technologies in the conditions of Northern Kazakhstan. In E3S Web of Conferences (Vol. 386, p. 03001). EDP Sciences.

[12] 12 Н. У. Буданов, М. М. Ибрайымова, Н. А. Барлыкова. (2022). Оценка сортов картофеля отечественной и зарубежной селекции для органического производства в условиях юго- востока Казахстана. Экологические проблемы продовольственной безопасности. Материалы международной научно-практической конференции, Воронеж. – С. 189-196.

[13] 13 Sleper, D.A.; Poehlman, J.M. Breeding field crops. Blackwell publishing, 2006; pp 424.

[14] 14 Singh Brar, N., Pal Sharma, S., & Kaushik, P. (2021). Visiting Potato from a Breeding Perspective: Accomplishments and Prospects. IntechOpen. doi: 10.5772/intechopen.98519

[15] 15 Nashiki A., Jansky,S. H., & Bethke P. C. (2021) The Effect of Mother Plant Fertilization and Stratification on the Germination of True Potato Seed. American journal of potato research, 98: 194-201. doi: 10.1007/s12230-021-09830-7.

[16] 16 Basiev S.S., Abaev A.A., Kozaeva D.P. and Tsarikaev Z.A. (2022) Potato breeding in mountainous and foothill areas. IOP Conf. Series: Earth and Environmental Science, 979.

[17] 17 Партоев К., Наимов С., Меликов К., Джумахмадов А., Абдурахимов С. Гибридизация картофеля (Solanum tuberosum L.) в условиях Таджикистана. Душанбе, 2010. 30 с.

[18] 18 Werner H. O. (1941) Effect on berry production of varied day length during the life of two triumph potato strains. The American potato journal. 174-178.

[19] 19 Trognitz B.R. (1991) Comparison of different pollen viability assays to evaluate pollen fertility of potato dihaploids. Euphytica, 56: 143-148.

[20] 20 Lindhout, P., de Vries, M., ter Maat, M., Ying, S., Viquez-Zamora, M., van Heusden, S., & Solynta, T. N. (2017). Hybrid potato breeding for improved varieties. Burleigh Dodds Science Publishing.