Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ

Түрсын Тілләкәрім 1 , Азамат Кауазов 1 , Аброр Гафуров 2 , Серик Саиров 3

1 әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы; 2 Потсдамдағы Гельмгольц орталығы, GFZ неміс жер туралы ғылыми-зерттеу орталығы, Потсдам, Германия; 3 «Қазгидромет» РМК, Астана қаласы

doi.org/10.37884/3-2023/30 Бет. 292-307 Қабылданды 20.07.2023 Жарияланды 29.09.2023

Аңдатпа

Мақалада Нұра-Сарысу сушаруашылық алабында тұрақты қар жамылғысының орнатылуы, бұзылуы, орташа күндер саны мен қар жамылғысы ылғал қорының уақыттық-кеңістіктік өзгеруі және оның статистикалық сипаттамалары берілген.  Жұмыстың негізгі мақсаты қар жамылғысының ылғал қорының өзгеру динамикасын зерттеу болып табылады, өйткені қар жамылғысы климаттық, гидрологиялық және гляциологиялық процестерде маңызды рөл атқарады, сонымен бірге бұл климат түзуші күшті факторы болып табылады. Осы мақсатта зерттеу жұмысында алапта орналасқан 14 метеорологиялық станциялардың 1971-2019 жж. кезеңі үшін «Қазгидромет» РМК мемлекеттік бақылау желісінің мәліметтері пайдаланылды. Талдау математикалық статистика әдістерін қолдана отырып жүргізілді: қатарынан екі кезеңдегі орташа көпжылдық мәндерді салыстыру арқылы: базалық – 1971-1995 жж. және заманауи – 1996-2019 жж.; өзгеру тенденциясын анықтау үшін уақыт қатарларын сызықтық жуықтау және Манн-Кендалл әдістері қолданылды. Тұрақты қар жамылғысы алапта қазанның соңы, қараша айының басында орнатылатыны, ал толық жойылуы сәуір айының алғашқы онкүндіктеріне сәйкес келетіндігі анықталды. Қар жамылғысымен болған күндер саны алап үшін орташа 128 күнді құрайды. Тұрақты қар жамылғысының орнатылуы мен жойылуы, күндер саны зоналды заңдылыққа ие екендігі анықталды. Ылғал қоры алапта 28,3 мм (Ақадыр) мен 118,5 мм (Қызылту) аралығында ауытқитыны, ал оның алап бойынша орташа көпжылдық мәні 64,0 мм құрайтыны анықталды. Жалпы алап үшін ылғал қорының 1971-2019 жж. кезеңі үшін әрбір 10 жылға 0,96 мм статистикалық маңызды емес өсуі байқалады. Статистикалық маңызды өсу тек Ақсу-Аюлы станциясында (10,3 мм/10 жыл), ал төмендеу Қарағанды АШ станциясында (6,2 мм/10 жыл) байқалады. Аталған маңызды трендер сонымен қатар Манн-Кендалл тренд тесті көмегімен де анықталды. Қалған 12 станция үшін ылғал қорының өзгеруі статистикалық маңызға ие еместігі анықталды.

климат, қар жамылғысы, тренд, салыстырмалы талдау, Манн-Кендалл тесті, Қазақстан

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Cohen J. & Entekhabi D. The influence of snow cover on northern hemisphere climate variability // ATMOSPHERE-OCEAN39 (1) 2001, 35-53. https://doi.org/10.1080/07055900.2001.9649665
  2. 2. Чурюлин Е.В., Копейкин В.В., Розинкина И.А., Фролова Н.Л., Чурюлина А.Г. Анализ характеристик снежного покрова по спутниковым и модельным данным для различных водосборов на Европейской территории Российской Федерации // Гидрометеорологические исследования и прогнозы. 2018. № 2 (368). С. 120-143.
  3. 3. IPCC sixth assessment report. Working Group, I – The Physical Science Basis. Regional fact sheet - Asia. – 2021. – 2 r. (data obrashcheniya: 20.09.2021).
  4. 4. Gafurov, A., Kalashnikova, O., Niyazov, D., Mamaraimov, A., Gafurov, A., and Adkhamov, U.: Climate change-driven seasonal snow cover variations in Central Asia, EGU General Assembly 2022, Vienna, Austria, 23–27 May 2022, EGU22-12576, https://doi.org/10.5194/egusphere-egu22-12576, 2022.
  5. 5. Zhang, Q.; Chen, Y.; Li, Z.; Fang, G.; Xiang, Y.; Li, Y.; Ji, H. Recent Changes in Water Discharge in Snow and Glacier Melt-Dominated Rivers in the Tienshan Mountains, Central Asia. Remote Sens. 2020, 12, 2704. https://doi.org/10.3390/rs12172704
  6. 6. Kraaijenbrink, P.D.A., Stigter, E.E., Yao, T. et al. Climate change decisive for Asia’s snow meltwater supply. Nat. Clim. Chang. 11, 591–597 (2021). https://doi.org/10.1038/s41558-021-01074-x
  7. 7. Qin, Y., Abatzoglou, J.T., Siebert, S. et al. Agricultural risks from changing snowmelt. Nat. Clim. Chang. 10, 459–465 (2020). https://doi.org/10.1038/s41558-020-0746-8
  8. 8. Wheeler, T. and von Braun, J.: Climate Change Impacts on Global Food Security, Science, 341, 508–513 (2013), https://doi.org/10.1126/science.1239402 .
  9. 9. Pulliainen, J., Luojus, K., Derksen, C. et al. Patterns and trends of Northern Hemisphere snow mass from 1980 to 2018. Nature 581, 294–298 (2020). https://doi.org/10.1038/s41586-020-2258-0
  10. 10. Barnett, T., Adam, J. & Lettenmaier, D. Potential impacts of a warming climate on water availability in snow-dominated regions. Nature 438, 303–309 (2005). https://doi.org/10.1038/nature04141
  11. 11. Li Y., Tao H., Su B., Kundzewicz Z.W., Jiang T., Impacts of 1.5 °C and 2 °C global warming on winter snow depth in Central Asia, Science of The Total Environment, Volume 651, Part 2, 2019, Pages 2866-2873, ISSN 0048-9697, https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.10.126.
  12. 12. Кешева Л.А. Математико-статистический анализ изменений режима осадков холодного периода в различных климатических зонах юга ЕТР и его прогноз методом сингулярно-спектрального анализа // диссертация на соискание ученой степени https://www.dissercat.com/content/matematiko-statisticheskii-analiz-izmenenii-rezhima-osadkov-kholodnogo-perioda-v-razlichnykh
  13. 13. Китаев Л.М., Разуваев В.Н., Мартуганов Р.А. Пространственные особенности межгодовых изменений взаимодействия полей параметров климата и снежного покрова севера Евразии // Криосфера Земли, 2001, т. V, № 4, с. 84–91.
  14. 14. Brown, R.D., Mote, P.W. The response of Northern Hemisphere snow cover to a changing climate // J. Climate, 2009, vol. 22, No. 8, p. 2124–2145.
  15. 15. Brown, R.D., Robinson, D.A. Northern Hemisphere spring snow cover variability and change over 1922–2010 including an assessment of uncertainty // The Cryosphere, 2011, vol. 5, p. 219–229, DOI: 10.5194/tc-5-219-2011.
  16. 16. Brown, R.D., Derksen, C. Is Eurasian October snow cover extent increasing? // Environ. Res. Lett., 2013, No. 8, DOI: 10.1088/1748-9326/8/2/024006.
  17. 17. Шмакин А.Б. Климатические характеристики снежного покрова Северной Евразии и их изменения в последние десятилетия // Лед и снег, 2010, т. 50, № 1, с. 43–58.
  18. 18. Popova, V. Winter snow depth variability over northern Eurasia in relation to recent atmospheric circulation changes // Intern. J. Climatology, 2007, vol. 27, p. 1721–1733.
  19. 19. Bulygina, O., Groisman, P., Razuvaev, V., Korshunova, N. Changes in snow cover over Northern Eurasia since 1966 // Environ. Res. Lett., 2011, No. 6, p. 1–10, DOI: 10.1088/1748- 9326/6/4/045204.
  20. 20. Попова В.В. Структура многолетних колебаний высоты снежного покрова в Северной Евразии. - Метеорология и гидрология, 2004, № 8, с.78-88.
  21. 21. Razuvaev V.N., Bulygina O.N. Variations in snow characteristics over the Russian territory in recent decades. In Proceedings of "1st Asia CliC Symposium", 20-22 April 2006, Yokohama, Japan. - p. 35-38.
  22. 22. Кауазов, А.М., Дара, А.С., Батырбаева, М.Ж., Витковская, И.С., Муратова, Н.Р., Сальников, В.Г., Турулина, Г.К., Полякова, С.Е., Спивак, Л.Ф., Тюребаева, С.И. (2016). Исследование дат схода снежного покрова в Северном Казахстане. Современные проблемы дистанционного зондирования Земли из космоса, 2016, № 13, 1, 161–168.
  23. 23. Сальников, В.Г., Турулина, Г.К., Таланов, Е.А., Полякова, С.Е., Кауазов, А.М., Воротынцева, В.В. Структура многолетних колебаний образования и разрушения снежного покрова в Северном Казахстане. Труды гидрометеорологического научно-исследовательского центра Российской Федерации, 2015, № 358, с. 133–144.
  24. 24. Турулина, Г.К., Сальников, В.Г., Полякова, С.Е., Муратова, Н.Р. Современные тенденции продолжительности залегания снежного покрова в Северном Казахстане. Гидрометорология и экология, 2013, № 3, 7–15.
  25. 25. Молдахметов, М.М., Махмудова, Л.К. Пространственно-временная изменчивость максимальной высоты снежного покрова на территории Северного и Центрального Казахстана. Гидрометорология и экология, 2015, № 3, 28–37.
  26. 26. Тиллакарим, Т., Кауазов, А., Гафуров, А., (2023). Динамика изменения запасов воды в снежном покрове в Есильском водохозяйственном бассейне. Центральноазиатский журнал исследований водных ресурсов, 9(2), 1-16. https://doi.org/10.29258/CAJWR/2023-R1.v9-2/1-16.rus
  27. 27. Кауазов А., Тиллакарим Т., Сальников В., Полякова С. Оценка изменений площади снежного покрова в Казахстане с 2000 по 2022 год // Современные проблемы дистанционного зондирования Земли из космоса. 2023. Т. 20. №1. С. 298–305.
  28. 28. Лобанов, В.А., Жильцова, Е.Л., Лемешко, Н.А., Горлова, С.А., Ренева, С.А. Восстановление многолетних рядов температуры воздуха на европейской территории России. Метеорология и гидрология, 2005, № 2, 5–14.
  29. 29. Горошков И. Ф. Гидрологические расчеты. – Л.: Гидрометеоиздат, 1979. – 430 с.
  30. 30. Mudelsee M. Trend analysis of climate time series: a review of methods. Earth Sci. Rev. 2019, 190, 310–322. (doi:10.1016/j.earscirev.2018.12.005).
  31. 31. Blahušiaková A., Matoušková M., Jenicek M., Ledvinka O., Kliment Z., Podolinská J., Snopková Z. Snow and climate trends and their impact on seasonal runoff and hydrological drought types in selected mountain catchments in Central Europe // HYDROLOGICAL SCIENCES JOURNAL, 2020, Vol. 65, No. 12, 2083-2096, https://doi.org/10.1080/02626667.2020.1784900
  32. 32. Ресурсы поверхностных вод районов освоения целинных и залежных земель. Выпуск 5. Северо-Казахстанская область Казахской ССР Под общей редакцией В.А. Урываева. Монография. Л.: Гидрометеоиздат, 1960. — 420 с.
  33. 33. Байдал М.Х. Колебания режима ледников в связи с макроциркуляционными эпохами. // МГИ. – 1964. – Вып. 10. – С. 112-120.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 292–307. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/30.
(1)НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 292-307. https://doi.org/10.37884/3-2023/30.
НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 292-307. https://doi.org/10.37884/3-2023/30
НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 292–307, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/30. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/347. Acesso em: 15 sep. 2026.
“НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 292-307. https://doi.org/10.37884/3-2023/30.
“НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 292–307. doi:10.37884/3-2023/30.
[1]“НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 292–307, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/30.
“НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 292-07, https://doi.org/10.37884/3-2023/30.
“НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 292–307. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/347.
1.НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):292-307. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/347
1.НҰРА-САРЫСУ СУШАРУАШЫЛЫҚ АЛАБЫНДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ ЫЛҒАЛ ҚОРЫНЫҢ УАҚЫТТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРУІ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):292-307. doi:10.37884/3-2023/30