Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ

Ахметкал Медеу 1 , Саят Әлімқұлов 1 , Альфия Загидуллина 2 , Гаухар Баспакова 1

1 «География және су қауіпсіздігі институты» АҚ, Алматы қ.; 2 «География және су қауіпсіздігі институты» АҚ, Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы

doi.org/10.37884/3-2023/25 Бет. 238-248 Қабылданды 03.07.2023 Жарияланды 29.09.2023

Аңдатпа

Мақалада су ресурстары өңірдің әрбір елі үшін орасан зор экономикалық және әлеуметтік маңызы зор Ертіс өзені алабындағы Қазақстан мен Қытай арасындағы трансшекаралық ынтымақтастық мәселелері қарастырылған. Геосаяси себептерге байланысты Қазақстан төмендеу үрдісі бар Қытайдан ағып келетін трансшекаралық су ағындысына тәуелді. Ағындының азаюы Қытайдың батыс провинцияларының (ҚХР ШҰАА) қарқынды экономикалық дамуымен байланысты, ол 2000-жылдары басталып, өзен ағындысын кеңінен реттеумен, соның ішінде Ертіс суын көршілес су тапшы аудандарға бұрумен қатар жүреді. Қазақстанды Ертіс өзені алабының жоғарғы ағысында су алудың ұлғаюы алаңдатады, бұл төменгі ағыстағы су деңгейінің төмендеуіне, гидроагрегаттардың толық қуатында жұмыс істей алмауына, экономика салаларын сумен қамтамасыз етудің азаюына, зиянды ластаушы заттардың шоғырлануының артуына, экологиялық жағдайының, әсіресе төменгі ағысында нашарлауына әкеп соғады.

Алаптың Қытай аумағындағы ағындыға (су алу көлемдеріне) антропогендік әсер ету деңгейіне байланысты келешекке 2030, 2040 және 2050 жж. Қазақстанға Қара Ертіс өзенімен ағып келетін трансшекаралық ағындының сценарийлері әзірленді. Бірінші сценарий – «инерциялық», ҚХР ШҰАА экономикасының заманауи даму тенденциялары мен суды пайдалану деңгейіне негізделген. Екінші сценарий – «қарқынды», Қытай тарапының өз аумағында қалыптасатын су ресурстарын толық пайдалануы жағдайында Қазақстан мен Қытай арасындағы су саласындағы ынтымақтастықтың ең қолайсыз жағдайын қарастырады.

трансшекаралық су ресурстары, трансшекаралық ағынды, су қатынастары, суды бөлісу, Ертіс өзені, Ертіс алабы, ағындының азаюы, сценарлық болжамы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Chellaney B. Water, Peace, and War: Confronting the Global Water Crisis. Rowman&Littlefield, 2013. – 426 p.
  2. 2. Джамалов Р.Г., Хасиев Р.С. Современная водная дипломатия //Природа. – 2011. – №. 9. – С. 44-51.
  3. 3. Лихачева А. Б. Проблема пресной воды как структурный фактор мировой экономики //Экономический журнал Высшей школы экономики. – 2013. – № 3. – С.497-524.
  4. 4. Zeitoun M., Allan J.A. Applying hegemony and power theory to transboundary water analysis // Water Policy. – 2008. – Т. 10. – №. 2. – С. 3-12.
  5. 5. Зонн И.С., Жильцов С.С., Семенов А.В., Костяной А.Г. Трансграничные реки Казахстана и Китая // Вестник Московского университета им. С.Ю. Витте. Серия 1: Экономика и управление. – 2018. – № 4 (27). – С. 82-90.
  6. 6. Рысбеков Ю.Х. Трансграничное сотрудничество на международных реках: проблемы, опыт, уроки, прогнозы экспертов // Под ред. В.А. Духовного. – Ташкент: НИЦ МКВК, 2009. – 203 с.
  7. 7. Ресурсы речного стока Казахстана: Возобновляемые ресурсы поверхностных вод Западного, Северного, Центрального и Восточного Казахстана / под науч. ред. Гальперина Р. И. – Алматы, 2012. – Т. VII. – кн. 1. – 684 с.
  8. 8. Alimkulov S., Tursunova A., Saparova A., Kulebaev K., Zagidullina A., Myrzahmetov A. Resources of River Runoff of Kazakhstan // International Journal of Engineering and Advanced Technology (IJEAT) ISSN: 2249 – 8958, Volume-8 Issue-6, August 2019. – P. 2242-2250
  9. 9. Территориальное перераспределение водных ресурсов Казахстана: возможность и целесообразность. Межбассейновые и трансграничные переброски речного стока: состояние и перспективы / под науч. ред. Мальковского И. М. – Алматы, 2012. – Т. XVIII. – кн. 1. – 414 с.
  10. 10. Медеу А.Р., Мальковский И.М., Толеубаева Л.С., Алимкулов С.К. Водная безопасность Республики Казахстан: проблемы устойчивого водообеспечения. – Алматы, 2015. – 582 с.
  11. 11. Затопление поймы Ертиса – главный фактор устойчивого развития речной экосистемы / под ред. Бурлибаева М.Ж. – Алматы, 2014. – 396 с.
  12. 12. Оценка и прогноз водообеспеченности природно-хозяйственной системы Ертисского бассейна с учетом перспектив сельскохозяйственного освоения территории и межбассейнового перераспределения водных ресурсов: отчет о НИР / ТОО Институт географии; рук. Медеу А.Р.; испол.: Алимкулов С.К. [и др.]. – Алматы, 2018. – 126 с.
  13. 13. Бояркина О. А. Российско-казахско-китайские взаимоотношения на трансграничных реках // Известия Иркутского государственного университета. Серия «Политология. Религиоведение» – Т. 22. – 2017. – С. 211-216.
  14. 14. Раткович Л.Д., Романова Ю.А. Влияние переброски стока в Китайской Народной Республике на состояние водохозяйственного комплекса реки Иртыш // Природообустройство. – 2011. – №5. – С. 71-75.;
  15. 15. Раткович Л.Д., Романова Ю.А. Водохозяйственный баланс реки Иртыш в пределах Республики Казахстан с учетом проектных мероприятий в Китайской Народной Республике // Природообустройство. – 2014. – №2. – С. 75-79.
  16. 16. Баспакова Г.Р., Загидуллина А.Р., Сапарова А.А. Аймақтық климаттың өзгеру барысында Ертіс өзені алабы табиғи ағындысының келешектегі өзгерісі // Ізденістер мен нәтижелер, № 4 (84), 2019. – С. 279-284.,
  17. 17. Baspakova G.R., Alimkulov S.K., Sarkynov E.S., Tursunova A.A., Zagidullina A.R., Saparova A.A., Kulebaev K.M. Impact of climate change and anthropogenic factors on the runoff of the Ertis river // NEWS of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, series of geology and technical sciences, №5(455), 2022. – P. 6-22. – ISSN 2224-5278
  18. 18. Рождественский А.В., Чеботарев А.И. Статистические методы в гидрологии. – Л.: Гидрометеоиздат, 1974. – 424 с.
  19. 19. Давлетгалиев С.К. Кривые распределения стока // Учебное пособие. – Алматы: КазГУ, 1992. – 100 с.
  20. 20. Дружинин B.C., Сикан А.В. Методы статистической обработки гидрометеорологической информации. – СПб.: изд. РГГМУ, 2001. – 167 c.
  21. 21. Смагулов Ж.Ж., Сапарова А.А., Загидуллина А.Р., Баспакова Г.Р. Водохозяйственные исследования и разработка сценариев развития водопотребления в трансграничном бассейне реки Ертис (казахстанская часть) // Гидрометеорология и экология, № 3 (94), 2019. – С. 114-129.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 238–248. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/25.
(1)ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 238-248. https://doi.org/10.37884/3-2023/25.
ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 238-248. https://doi.org/10.37884/3-2023/25
ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 238–248, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/25. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/320. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 238-48. https://doi.org/10.37884/3-2023/25.
“ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 238–248. doi:10.37884/3-2023/25.
[1]“ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 238–248, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/25.
“ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 238-4, https://doi.org/10.37884/3-2023/25.
“ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 238–248. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/320.
1.ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):238-4. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/320
1.ҚЫТАЙ АУМАҒЫНДАҒЫ АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРДІҢ ТҮРЛІ СЦЕНАРИЙЛЕРІ БОЙЫНША ҚАРА ЕРТІС ӨЗЕНІМЕН АҒЫП КЕЛЕТІН ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):238-248. doi:10.37884/3-2023/25