Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ

Бекмуханбет Мейманхожаев 1 , Алексей Рау 1 , Ерлан Муханбет 1 , Айнур Калмашова 1 , Әсел Әбдібай 1

1 "Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті" КеАҚ

doi.org/10.37884/4-2025/50 Бет. 490-500 Қабылданды 30.10.2025 Жарияланды 30.12.2025

Аңдатпа

Әлем су тапшылығының өткір мәселесіне тап болып отыр. Қазақстанның Шардара ауданында қолданылып жүрген қазіргі суару әдістері сұранысқа бағытталмаған. Бұл зерттеу Шардара ауданында өсірілетін негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының суға қажеттілігін (CWR), суару үшін қажетті судың мөлшерін (IWR) және суару кестесін климаттық, топырақтық және ауыл шаруашылық деректерге негізделген CROPWAT моделін пайдалану арқылы анықтау мақсатында жүргізілді.

Зерттеу нәтижелері бойынша аймақтағы жылдық жауын-шашын мөлшері 236,0 мм, оның ішінде тиімді жауын-шашын 58,2 мм құрады. Өсімдіктердің жалпы суға қажеттілігі 1688,1 мм/онкүндік, таза суару қажеттілігі 1522,0 мм, ал су жеткізу кезінде болатын шығындарды ескере отырып, жалпы суару мөлшері 2174,3 мм болды. Сызба бойынша айлық таза суару қажеттілігі сәуірде — 31,9 мм, мамырда — 108,8 мм, маусымда — 293,6 мм, шілдеде — 482,7 мм, тамызда — 410,8 мм, қыркүйекте — 247,2 мм, қазанда — 113,0 мм болды.

Сонымен қатар, таза суару жүйесінің ағын жылдамдығы сәуірде — 0,11 л/с/га, мамырда — 0,47 л/с/га, маусымда — 1,24 л/с/га, шілдеде — 1,68 л/с/га, тамызда — 0,94 л/с/га, қыркүйекте — 0,95 л/с/га, қазанда — 0,42 л/с/га деңгейінде анықталды. Жоғары температура мен төмен салыстырмалы ылғалдылыққа байланысты CWR және IWR көрсеткіштері құрғақ маусымда жоғары болды. Дегенмен, әр дақылдың суару қажеттілігі бастапқы өсу кезеңінде төмен болып, өсудің толық кезеңінде ең жоғары деңгейге жетті.

Зерттеу нәтижелері CROPWAT моделін суару қажеттілігін дәл анықтауда тиімді құрал ретінде пайдалануды ұсынады. Сондықтан ауыл шаруашылық дақылдарының суару қажеттілігін жоспарлау моделі суды тиімді пайдалану және ауыл шаруашылығындағы климаттық өзгерістерге бейімделу үшін аса маңызды болып табылады.

оңтайлы су қажеттілігі тұрақты су пайдалану тиімді жауын-шашын мөлшері суару жоспарлау ауыл шаруашылығы Шардара CROPWAT

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Ayana Dyuisenkhan, Yermekkul Zhaparkulova, Issakov Yerlan, Mirobit Mirdadayev, Ainura Aldiyarova, Yerbolat Kaipbayev, Ainur Kalmashova, Kairat Zhoya, Zhu Kai, David Lorant Denes The possibility of using groundwater and collector-drainage water to increase water availability in the Maktaaral district of the Turkestan region of Kazakhstan. Agricultural Water Management 301 (2024) https://doi.org/10.1016/j.agwat.2024.108934
  2. 2. Д.А. Сыдық, Ш.С. Қосқараева, Р.Н. Еркуатов, Н.Ж. Алипбеков, А.Т. Қазыбаева, Қ.Ж. Құланбай Түркістан облысында суармалы жерлерді тиімді пайдалану бағыты. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1 (105) 2025 – Б.469-480 https://doi.org/10.37884/1-2025/50
  3. 3. FAO. Crop Evapotranspiration: Guidelines for Computing Crop Water Requirements. FAO Irrigation and Drainage Paper № 56. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 1998. 300 p. URL: http://www.fao.org/3/X0490E/x0490e00.htm
  4. 4. FAO. Irrigation Water Management: Irrigation Water Needs (Training Manual No. 3). Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 1991. 150 p. URL: https://www.fao.org/4/s2022e/s2022e00.htm
  5. 5. FAO. CROPWAT – Crop Water and Irrigation Requirements Program. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2015. URL: https://www.fao.org/land-water/databases-and-software/cropwat/ar/
  6. 6. Clarke, Derek & Smith, Martin & El-Askari, Khaled. (2000). CropWat for Windows : User guide.
  7. 7. FAO. (2009). CROPWAT 8.0 for Windows: User Guide. Рим: Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН.
  8. 8. Iacuzzi, N., Tortorici, N., Mosca, C., Bondì, C., Sarno, M., & Tuttolomondo, T. (2025). Crop Water Requirement Estimated with Data-Driven Models Improves the Reliability of CROPWAT 8.0 and the Water Footprint of Processing Tomato Grown in a Hot-Arid Environment. Agronomy, 15(7), 1533. https://doi.org/10.3390/agronomy15071533
  9. 9. Gangwar, Anshu & Singh, Rajkumar & Singh, Ashutosh. (2017). Estimation of Crop Water Requirement Using CROPWAT 8.0 Model For Bina Command, Madhya Pradesh. Indian Journal of Ecology. 44. 71-76.
  10. 10. K. Praveen, Rahul Ray, Lal Bahadur Roy, Deepak Kumar Tiwari; Assessment of irrigation water management using FAO-CROPWAT 8 in the Paliganj distributary of the Sone irrigation scheme in Bihar: a case study. Journal of Water and Climate Change 1 January 2025; 16 (1): 34–50. doi: https://doi.org/10.2166/wcc.2024.142
  11. 11. Solangi, G. S., Shah, S. A., Alharbi, R. S., Panhwar, S., Keerio, H. A., Kim, T.-W., Memon, J. A., & Bughio, A. D. (2022). Investigation of Irrigation Water Requirements for Major Crops Using CROPWAT Model Based on Climate Data. Water, 14(16), 2578. https://doi.org/10.3390/w14162578

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 490–500. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/50.
(1)АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 490-500. https://doi.org/10.37884/4-2025/50.
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 490-500. https://doi.org/10.37884/4-2025/50
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 490–500, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/50. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1144. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 490-500. https://doi.org/10.37884/4-2025/50.
“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 490–500. doi:10.37884/4-2025/50.
[1]“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 490–500, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/50.
“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 490-0, https://doi.org/10.37884/4-2025/50.
“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 490–500. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1144.
1.АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):490-50. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1144
1.АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СУҒА ҚАЖЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):490-500. doi:10.37884/4-2025/50