ШАРДАРА МАССИВІНІҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРІНІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ

Бекмуханбет Мейманхожаев; Ерлан Муханбет; Гаухаркуль Исмаилова; Айнур Калмашова; Әсел Әбдібай

doi:10.37884/4-2025/49

Abstract

The article discusses the ecological and ameliorative condition of irrigated lands in the southern regions of Kazakhstan, in particular the Shardara massif. The wear and tear of irrigation systems, the deterioration of irrigation water quality, the rise in groundwater levels, and the processes of secondary soil salinization are analyzed. The methodological basis for assessing the condition of hydromeliorative systems was based on M.F. Natalchuk's classification. This method made it possible to objectively determine the technical condition of irrigation systems and their level of functional suitability. This classification is based on a comprehensive analysis of the main parameters characterizing the condition of reclamation systems and the efficiency of irrigation infrastructure. The results of the study conducted on the basis of M.F. Natalchuk's method showed that the current state of hydromeliorative systems is unsatisfactory. That is, most of the irrigation systems in the region are classified as category IV. This shows that the irrigation infrastructure is in an extremely difficult state and requires complete modernization. At the same time, a number of measures have been proposed to upgrade and restore irrigation systems, including increasing the efficiency of canals, introducing modern agricultural technologies, and improving the quality of collector and drainage water. To ensure the sustainable development of irrigated land, there is a need for a comprehensive approach that takes into account environmental, economic, and social aspects.

irrigated lands salinization soil degradation irrigation land reclamation water resources hydromelioration systems

01 Introduction

The full text of the article is available for download in PDF format on the right panel.

02 References

1. Д.А. Сыдық, Ш.С. Қосқараева, Р.Н. Еркуатов, Н.Ж. Алипбеков, А.Т. Қазыбаева, Қ.Ж. Құланбай Түркістан облысында суармалы жерлерді тиімді пайдалану бағыты. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1 (105) 2025 – Б.469-480 https://doi.org/10.37884/1-2025/50
2. Қазақстан Республикасының жерлері жағдайы мен пайдаланылуы туралы жиынтық талдамалық есеп, 2021ж. ҚР АШМ Жер ресурстарын басқару комитеті. – Нұр-Сұлтан, 2021 ж.
3. Түркістан облысының суармалы жерлерінің мелиоративтік жағдайы туралы есеп, 2021 жыл. – Шымкент, 2021. – 90 б.
4. Натальчук М.Ф. және т.б. Гидромелиоративтік жүйелерді пайдалану. – Мәскеу: Колос, 1995. – 320 б.
5. Айдаров И. П. Су-тұз және қоректік режимдерін реттеу суармалы жерлерде. /И. П. Айдаров. - М. : Агропромиздат, 1985. – 304 б.
6. Кирейчева Л. В. Тұрақты мелиорациялық ландшафттарды қалыптастыру тұжырымдамасы. /Л. В. Кирейчева // Ресей ауыл шаруашылық ғылымының журналы. – 1997. – № 5. – Б. 51–55.
7. Бекбаев Р.К. Голодностеп суармалы массивінің техникалық деңгейі және оның коллекторлық-дренаждық сулар көлеміне әсері. /Р. К. Бекбаев //Вестник. – 2012. – № 4. – Б. 40–44.
8. Ayana Dyuisenkhan, Yermekkul Zhaparkulova, Issakov Yerlan, Mirobit Mirdadayev, Ainura Aldiyarova, Yerbolat Kaipbayev, Ainur Kalmashova, Kairat Zhoya, Zhu Kai, David Lorant Denes The possibility of using groundwater and collector-drainage water to increase water availability in the Maktaaral district of the Turkestan region of Kazakhstan. Agricultural Water Management 301 (2024) https://doi.org/10.1016/j.agwat.2024.108934
9. К.К. Ануарбеков, Г.М. Куватова, А.Е. Алдиярова Тұзданған топырақтардың физикалық жағдайына баға беру және суармалы егіншілікте дұрыс пайдалану. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023 – Б.308-319, ISSN 2304-3334, DOI https://doi.org/10.37884/3-2023/31
10. М.С. Мирдадаев, А.А. Дюсейхан, А. Е.Алдиярова, А.В. Басманов, Е.Д. Жапаркулова Оптимизация технологии химической мелиорации земель в Республике Казахстан. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1 (101) 2024-С.253-263, ISSN 2304-3334, DOI https://doi.org/10.37884/1-2024/25
11. A.M. Abdibay, K.K. Anuarbekov, J. Chormanski, Y.T. Kaipbayev, A.E. Aldiyarova Regulation of water-salt regime of irrigated lands in the lower reaches of the Syrdarya river. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan Series of Geology and Technical Sciences ISSN 2224-5278 Volume 1, Number 457 (2023), 6-19 https://doi.org/10.32014/2023.2518-170X.255
12. Рау, А., Калыбекова, Е., Сейтасанов, И., Зулпибекова, С., & Арыстанов, М. (2024). Роль грунтовых вод в культурах хлопкового севооборота Шардаринского массива орошения. Izdenister Natigeler, (1 (101), 210–220. https://doi.org/10.37884/1-2024/21
13. B.Issina, J.Abuduwaili, S.Bissenbayeva, G.T.Issanova, A.Massakbayeva Human impact on water regime of the Shardara water reservoir. Bulletin of National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Volume 2, Number 378 (2019), 206 – 215 https://doi.org/10.32014/2019.2518-1467.57
14. Rau A., Zhu K., Nurlan B., Mirobit M., Yessenkul K., Bek M.H., Nabiollina M., Kurmanbek Z., Issakov Y., Antal S., Ujj A., Dávid L.D. Agronomic and reclamation strategies to enhance soil fertility, productivity and water accessibility (2023) Frontiers in Sustainable Food Systems, 7, DOI: 10.3389/fsufs.2023.1288481.

Citation Links

[1]2025. ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 480–489. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/49.

(1)ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 480-489. https://doi.org/10.37884/4-2025/49.

ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 480-489. https://doi.org/10.37884/4-2025/49

ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 480–489, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/49. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1143. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 480-89. https://doi.org/10.37884/4-2025/49.

“ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 480–489. doi:10.37884/4-2025/49.

[1]“ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 480–489, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/49.

“ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 480-9, https://doi.org/10.37884/4-2025/49.

“ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 480–489. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1143.

1.ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):480-9. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1143

1.ASSESSMENT OF THE ECOLOGICAL AND MELIORATIVE CONDITION OF IRRIGATED LANDS IN THE SHARDARA MASSIF. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):480-489. doi:10.37884/4-2025/49

[1] 1. Д.А. Сыдық, Ш.С. Қосқараева, Р.Н. Еркуатов, Н.Ж. Алипбеков, А.Т. Қазыбаева, Қ.Ж. Құланбай Түркістан облысында суармалы жерлерді тиімді пайдалану бағыты. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1 (105) 2025 – Б.469-480 https://doi.org/10.37884/1-2025/50

[2] 2. Қазақстан Республикасының жерлері жағдайы мен пайдаланылуы туралы жиынтық талдамалық есеп, 2021ж. ҚР АШМ Жер ресурстарын басқару комитеті. – Нұр-Сұлтан, 2021 ж.

[3] 3. Түркістан облысының суармалы жерлерінің мелиоративтік жағдайы туралы есеп, 2021 жыл. – Шымкент, 2021. – 90 б.

[4] 4. Натальчук М.Ф. және т.б. Гидромелиоративтік жүйелерді пайдалану. – Мәскеу: Колос, 1995. – 320 б.

[5] 5. Айдаров И. П. Су-тұз және қоректік режимдерін реттеу суармалы жерлерде. /И. П. Айдаров. - М. : Агропромиздат, 1985. – 304 б.

[6] 6. Кирейчева Л. В. Тұрақты мелиорациялық ландшафттарды қалыптастыру тұжырымдамасы. /Л. В. Кирейчева // Ресей ауыл шаруашылық ғылымының журналы. – 1997. – № 5. – Б. 51–55.

[7] 7. Бекбаев Р.К. Голодностеп суармалы массивінің техникалық деңгейі және оның коллекторлық-дренаждық сулар көлеміне әсері. /Р. К. Бекбаев //Вестник. – 2012. – № 4. – Б. 40–44.

[8] 8. Ayana Dyuisenkhan, Yermekkul Zhaparkulova, Issakov Yerlan, Mirobit Mirdadayev, Ainura Aldiyarova, Yerbolat Kaipbayev, Ainur Kalmashova, Kairat Zhoya, Zhu Kai, David Lorant Denes The possibility of using groundwater and collector-drainage water to increase water availability in the Maktaaral district of the Turkestan region of Kazakhstan. Agricultural Water Management 301 (2024) https://doi.org/10.1016/j.agwat.2024.108934

[9] 9. К.К. Ануарбеков, Г.М. Куватова, А.Е. Алдиярова Тұзданған топырақтардың физикалық жағдайына баға беру және суармалы егіншілікте дұрыс пайдалану. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023 – Б.308-319, ISSN 2304-3334, DOI https://doi.org/10.37884/3-2023/31

[10] 10. М.С. Мирдадаев, А.А. Дюсейхан, А. Е.Алдиярова, А.В. Басманов, Е.Д. Жапаркулова Оптимизация технологии химической мелиорации земель в Республике Казахстан. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1 (101) 2024-С.253-263, ISSN 2304-3334, DOI https://doi.org/10.37884/1-2024/25

[11] 11. A.M. Abdibay, K.K. Anuarbekov, J. Chormanski, Y.T. Kaipbayev, A.E. Aldiyarova Regulation of water-salt regime of irrigated lands in the lower reaches of the Syrdarya river. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan Series of Geology and Technical Sciences ISSN 2224-5278 Volume 1, Number 457 (2023), 6-19 https://doi.org/10.32014/2023.2518-170X.255

[12] 12. Рау, А., Калыбекова, Е., Сейтасанов, И., Зулпибекова, С., & Арыстанов, М. (2024). Роль грунтовых вод в культурах хлопкового севооборота Шардаринского массива орошения. Izdenister Natigeler, (1 (101), 210–220. https://doi.org/10.37884/1-2024/21

[13] 13. B.Issina, J.Abuduwaili, S.Bissenbayeva, G.T.Issanova, A.Massakbayeva Human impact on water regime of the Shardara water reservoir. Bulletin of National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Volume 2, Number 378 (2019), 206 – 215 https://doi.org/10.32014/2019.2518-1467.57

[14] 14. Rau A., Zhu K., Nurlan B., Mirobit M., Yessenkul K., Bek M.H., Nabiollina M., Kurmanbek Z., Issakov Y., Antal S., Ujj A., Dávid L.D. Agronomic and reclamation strategies to enhance soil fertility, productivity and water accessibility (2023) Frontiers in Sustainable Food Systems, 7, DOI: 10.3389/fsufs.2023.1288481.