АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Дана Тунгатар; Ерболат Кайпбаев; Айнур Калмашова

doi:10.37884/4-2025/32

Аңдатпа

Бұл жұмыста Алматы облысының өзендерінің гидрологиялық режимін көпжылдық орташа су өтімі, ауа температурасы және атмосфералық жауын-шашын мөлшері туралы деректер негізінде талдау нәтижелері ұсынылған. Климаттық факторлар температуралық режим, жауын-шашын мөлшері ағынның қалыптасу ерекшеліктерін және өзендердің су режимінің маусымдылығын айқындайтыны көрсетілген. Мәліметтер су ресурстарын бағалауда және су шаруашылығы қызметін жоспарлауда табиғи-климаттық ерекшеліктерді кешенді ескерудің қажеттілігін дәлелдейді.

Сонымен қатар, есептеулер нәтижесінде орташа су ағыны үлкен өзендерде 1,5-10 м³/с, ал кіші өзендерде 0,1-2 м³/с құрайды. Құбылмалылық коэффициенті (Cv) көрсеткіштері 0,13-0,27 аралығында, яғни кей өзендер тұрақты ағынға ие (Талғар өзені Cv=0,13), ал кейбір өзендер (Кіші Алматы Cv = 0,27) су ағынының айтарлықтай ауытқуына ие. Бұл өзендер үшін судың жылдық режимі маусымдық факторларға тәуелді, әсіресе қарлы кезеңдер мен жазғы құрғақшылық кезінде. 5% қамтамасыз етілу жылдағы ең жоғары су өтімі, негізінен көктемгі қар еру кезінде байқалады; 50% қамтамасыз етілу орташа ұзақ мерзімді ағын, су ресурстарының орташа көлемін сипаттайды; 95% қамтамасыз етілу құрғақ мезгілдегі минималды су ағыны, су тапшылығы кезеңін көрсетеді. Әртүрлі қамтамасыздық кезеңдерінде мәндерден таулы өзендерде су тапшылығының аз екендігін байқаймыз. Зерттеу нәтижелері климаттың өзгеруі жағдайында су ресурстарын орнықты басқарудың өңірлік стратегияларын әзірлеу үшін маңызды әрі Алматы облысындағы су пайдаланудың тәжірибесін жетілдірудің ғылыми негізі ретінде қолданылуы мүмкін.

гидрологиялық режим шағын өзендер климаттық факторлар орташа жылдық су өтімі ауа температурасы атмосфералық жауын-шашын су ресурстары

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. А.Г. Чигринец, К.К. Дускаев, А.А. Сатмурзаев, А.Е. Инсигенова, Ж.Т. Салаватова Исследование основных характеристик и внутригодового распределения стока воды рек территории г. Алматы. Гидрометеорология и экология №3, 2021. – С.44-62. DOI:10.54668/2789-6323-2021-102-3-44-62
2. Турсунова А.А., Куркебаев А.А., Мырзахметов А.Б. Внутригодовое распределение стока рек бассейна озера Балхаш. Гидрометеорология и экология №4, 2010 – С.118-128
3. Bonacci, O., Žaknić-Ćatović, A., Roje-Bonacci, T., & Bonacci, D. (2025). Assessing the Effects of Climate Change on the Hydrology of a Small Catchment: The Krapina River near Kupljenovo. Water, 17(9), 1403. https://doi.org/10.3390/w17091403
4.Shugao Xu, Qianyang Wang, Jingshan Yu, Gang Zhao, Haoyu Ji, Qimeng Yue, Yuexin Zheng, Hu Xu, Honghua Li, Xiaolei Yao The impact of the spatiotemporal structure of rainfall on flood response over a piedmont urban basin: An approach coupling machine learning and hydrologic modeling. Journal of Hydrology Volume 659, October 2025, https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2025.133160
5. I. Emmanuel, H. Andrieu, E. Leblois, B. Flahaut, Temporal and spatial variability of rainfall at the urban hydrological scale, Journal of Hydrology, Volumes 430–431, 2012, Pages 162-172, ISSN 0022-1694, https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2012.02.013.
6. Ж.С. Мустафаев, А.Т. Козыкеева, У. Шугайып, К.Б. Абдешев, Н.А. Турсынбаев Анализ и оценка изменчивости гидрологического режима рек бассейна Сарысу в пространственных и временных аспектах. География и водные ресурсы № 4, 2024 – С. 54-66. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-4-54-66.39
7. Mussina A., Narbayeva K., Zhanabayeva Z., Kaipbayev Y. & Taukebayev O. (2023). Assessment of changes and use of water resources in the Syrdarya river. Izdenister Natigeler, (4 (100), 186–199. https://doi.org/10.37884/4-2023/21
8. А.Г. ЧигринецКанд. техн. наукК.К. Дускаев Роль малых рек в решении проблемы водообеспечения г.Алматы Гидрометеорология и экология №1, 2005 – C. 76-82
9. Чигринец А.Г., Дускаев К.К., Мазур Л.П. Основные гидрологические характеристики, современное экологическое состояние и охрана малых рек г. Алматы // VI Всероссийский гидрологический съезд. Тезисы до-кладов, Гидрометеоиздат, 2004. –С. 282–284.
10. А.В.Чередниченко, А.В. Чередниченко, В.С.Чередниченко, Д.М. Бурлибаева, А.Ж. Уйсинбай, Д.К. Кисебаев динамика стока реки Иртыш в условиях изменения климата Гидрометеорология и экология №1 2022 – C. 65-82. DOI: 10.54668/2789-6323-2022-104-1-65-82

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 308–316. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/32.

(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 308-316. https://doi.org/10.37884/4-2025/32.

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 308-316. https://doi.org/10.37884/4-2025/32

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 308–316, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/32. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1082. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 308-16. https://doi.org/10.37884/4-2025/32.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 308–316. doi:10.37884/4-2025/32.

[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 308–316, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/32.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 308-16, https://doi.org/10.37884/4-2025/32.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 308–316. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1082.

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):308-16. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1082

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ СУ АҒЫНЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):308-316. doi:10.37884/4-2025/32

[1] 1. А.Г. Чигринец, К.К. Дускаев, А.А. Сатмурзаев, А.Е. Инсигенова, Ж.Т. Салаватова Исследование основных характеристик и внутригодового распределения стока воды рек территории г. Алматы. Гидрометеорология и экология №3, 2021. – С.44-62. DOI:10.54668/2789-6323-2021-102-3-44-62

[2] 2. Турсунова А.А., Куркебаев А.А., Мырзахметов А.Б. Внутригодовое распределение стока рек бассейна озера Балхаш. Гидрометеорология и экология №4, 2010 – С.118-128

[3] 3. Bonacci, O., Žaknić-Ćatović, A., Roje-Bonacci, T., & Bonacci, D. (2025). Assessing the Effects of Climate Change on the Hydrology of a Small Catchment: The Krapina River near Kupljenovo. Water, 17(9), 1403. https://doi.org/10.3390/w17091403

[4] 4.Shugao Xu, Qianyang Wang, Jingshan Yu, Gang Zhao, Haoyu Ji, Qimeng Yue, Yuexin Zheng, Hu Xu, Honghua Li, Xiaolei Yao The impact of the spatiotemporal structure of rainfall on flood response over a piedmont urban basin: An approach coupling machine learning and hydrologic modeling. Journal of Hydrology Volume 659, October 2025, https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2025.133160

[5] 5. I. Emmanuel, H. Andrieu, E. Leblois, B. Flahaut, Temporal and spatial variability of rainfall at the urban hydrological scale, Journal of Hydrology, Volumes 430–431, 2012, Pages 162-172, ISSN 0022-1694, https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2012.02.013.

[6] 6. Ж.С. Мустафаев, А.Т. Козыкеева, У. Шугайып, К.Б. Абдешев, Н.А. Турсынбаев Анализ и оценка изменчивости гидрологического режима рек бассейна Сарысу в пространственных и временных аспектах. География и водные ресурсы № 4, 2024 – С. 54-66. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-4-54-66.39

[7] 7. Mussina A., Narbayeva K., Zhanabayeva Z., Kaipbayev Y. & Taukebayev O. (2023). Assessment of changes and use of water resources in the Syrdarya river. Izdenister Natigeler, (4 (100), 186–199. https://doi.org/10.37884/4-2023/21

[8] 8. А.Г. ЧигринецКанд. техн. наукК.К. Дускаев Роль малых рек в решении проблемы водообеспечения г.Алматы Гидрометеорология и экология №1, 2005 – C. 76-82

[9] 9. Чигринец А.Г., Дускаев К.К., Мазур Л.П. Основные гидрологические характеристики, современное экологическое состояние и охрана малых рек г. Алматы // VI Всероссийский гидрологический съезд. Тезисы до-кладов, Гидрометеоиздат, 2004. –С. 282–284.

[10] 10. А.В.Чередниченко, А.В. Чередниченко, В.С.Чередниченко, Д.М. Бурлибаева, А.Ж. Уйсинбай, Д.К. Кисебаев динамика стока реки Иртыш в условиях изменения климата Гидрометеорология и экология №1 2022 – C. 65-82. DOI: 10.54668/2789-6323-2022-104-1-65-82